Deel 6

De hel in de prediking — van waarschuwing tot dreiging

Wanneer ernst verandert in angst

Er is een verschil tussen waarschuwen en dreigen.

De profeten waarschuwden.
Jezus waarschuwde.
Paulus waarschuwde.

Maar in de loop van de kerkgeschiedenis is waarschuwing vaak veranderd in structurele dreiging. De hel werd niet slechts genoemd, maar werd de donkere achtergrond van vrijwel elke verkondiging. Zij werd het stilzwijgende fundament onder geloof, bekering en gehoorzaamheid.

En hier moet een ongemakkelijke vraag gesteld worden:

Wat gebeurt er met het evangelie wanneer angst het dragende motief wordt?

De dreigende achtergrond

In veel orthodoxe prediking fungeert de hel als:

uiterste consequentie
permanente dreiging
existentieel schrikbeeld

Men hoort het soms niet expliciet, maar het is voelbaar aanwezig:

“Als je nu niet kiest…”
“Straks is het te laat…”
“Eeuwig verloren…”

Het evangelie wordt dan gepresenteerd als ontsnappingsroute, niet als openbaring van Gods plan.

Geloof wordt zo vaak ingegeven door angst voor straf,
in plaats van door vertrouwen in Gods karakter.

De psychologische spanning

Hier ontstaat een diepe spanning.

Wie werkelijk gelooft in een eindeloze hel,
zou logisch gezien niets anders meer kunnen doen
dan iedereen daartegen waarschuwen — permanent.

Maar dat gebeurt zelden.

Het leven gaat door. Werk, gezin, ontspanning, kerkelijke bezigheden — alles functioneert relatief normaal.

Dat roept een existentiële vraag op:

Geloven wij werkelijk wat wij verkondigen?

Want als een eeuwige, bewuste kwelling de bestemming is van velen,
dan overtreft dat elk aardse ramp oneindig.

De praktijk van het leven suggereert vaak dat de leer
diep vanbinnen niet volledig wordt doorleefd.

Angst als geloofsmotor

Angst kan mensen bewegen.
Maar angst kan ook:

manipuleren
verstarren
afhankelijk maken
schuld verinnerlijken

Wanneer de hel het fundament wordt van geloof, ontstaat er een religie van:

onzekerheid
prestatiedrang
voortdurende zelftoetsing

Men vraagt zich af:

Ben ik wel echt gered?
Heb ik genoeg geloof?
Is mijn bekering wel oprecht?

De focus verschuift van God naar het eigen innerlijk.

Evangelie of overlevingsstrategie?

Het woord evangelie betekent: goed bericht.

Maar wanneer de kernboodschap wordt:

“Je bent op weg naar eeuwige kwelling”
“Alleen als je nu gelooft ontkom je”

dan is de logica niet langer:
Gods plan openbaart zich,

maar:
Hoe ontsnap ik?

Dat verandert de aard van geloof.

Geloof wordt dan primair een overlevingsstrategie,
geen antwoord op Gods openbaring.

De verschuiving van focus

Opvallend is dat het Nieuwe Testament het oordeel vaak verbindt aan:

werken
recht
waarheid
verantwoordelijkheid

Maar in veel prediking wordt het vernauwd tot:

één beslissingsmoment
één gebed
één keuze

De breedte van Gods rechtvaardige oordeel
wordt versmald tot een formule.

Dat past beter bij systeemdenken dan bij Schrift.

De pastorale gevolgen

De leer van een eeuwige hel heeft diepe pastorale gevolgen:

Ouders die vrezen voor hun kinderen
Partners die vrezen voor elkaar
Gemeenteleden die worstelen met twijfel

Soms wordt gezegd:
“Je moet het loslaten en God vertrouwen.”

Maar als God voorgesteld wordt als Degene
die uiteindelijk een deel van Zijn schepping eindeloos straft,
dan wordt vertrouwen moeilijk.

Hier raakt het hel leerstuk rechtstreeks het godsbeeld.

De vraag die zelden gesteld wordt

Misschien is de eerlijkste vraag niet:

“Bestaat de hel?”

maar:

“Wat voor God wordt hier verkondigd?”

Een God die:

eeuwig straft zonder herstel
een deel van Zijn schepping definitief prijsgeeft
wiens oordeel geen toekomst opent

is fundamenteel anders
dan een God die oordeelt met het oog op verzoening.

Wanneer prediking zich herijkt

In recente decennia is merkbaar dat predikanten terughoudender zijn geworden in hun spreken over de hel. Niet zelden wordt het onderwerp gemeden of anders geduid.

Dat kan voortkomen uit: